Doelen stellen

Opbrengstgericht werken en differentiëren

Wie vorm wil geven aan opbrengstgericht werken en differentiëren is het belangrijk om een samenhangend antwoord te geven op de volgende drie vragen:

  • Wat wil je met je lessen bereiken?
  • Hoe ga je je lessen inrichten?
  • Hoe ga je toetsen of leerlingen bereikt hebben wat je wilt bereiken?

Meer in detail

Wat wil je met je lessen bereiken?

  • Welke kennisdoelen moeten leerlingen halen?
  • Welke vaardigheidsdoelen moeten leerlingen halen?
  • Zijn deze leerdoelen voor alle leerlingen dezelfde of ga je differentiëren?

Hoe ga je je lessen inrichten?

  • Welke leeractiviteiten kies je?
  • Zijn deze leeractiviteiten voor alle leerlingen dezelfde of ga je differentiëren?

Hoe ga je toetsen of leerlingen bereikt hebben wat je wilt bereiken?

  • Welke vorm krijgt de toets (deze moet consistent zijn met de leerdoelen en de leeractiviteiten)?
  • Is de toets voor alle leerlingen dezelfde of ga je differentiëren?

In dit onderdeel wordt ingegaan op (het belang van) leerdoelen. In de volgende onderdelen komen de leeractiviteiten (maatwerk bieden) en de toetsing (meten) aan de orde.

Leerdoelen

Bij leerdoelen kun je onderscheid maken tussen hoofddoelen en specifieke leerdoelen:

Een hoofddoel is een algemene beschrijving van de kwalificaties die een leerling met behulp van de onderwijseenheid kan leren: “Dit hoofdstuk heeft tot doel het verwerven van kennis, inzicht en vaardigheden over gebeurtenissen en ontwikkelingen in de zestiende eeuw.”

Een specifiek leerdoel is een concrete beschrijving van de gewenste kennis en vaardigheden die een leerling moet verwerven en toepassen of gewenst gedrag dat een student moet demonstreren na afloop van het hoofdstuk.

Het belang van leerdoelen
Waarom is het belangrijk voor elk hoofdstuk of elke paragraaf leerdoelen te formuleren?

  1. Als er geen duidelijk omschreven leerdoelen zijn, ontbreekt een goede basis voor het kiezen of ontwerpen van educatieve materialen, inhouden, methoden en werkvormen. Als je niet weet waar je heen wilt, is het moeilijk om de juiste middelen te vinden die je daar kunnen brengen. Dit geldt voor docenten, maar ook voor leerlingen.
  2. Om te kunnen controleren of de leerdoelen van het onderwijs zijn gehaald is het nodig valide en betrouwbare toetsen te ontwikkelen. Daarvoor is het belangrijk om de doelstellingen, in de vorm van eisen waaraan leerlingen moeten voldoen, scherp te formuleren.
  3. Duidelijk omschreven leerdoelen geven leerlingen een instrument in handen om inhoud te geven aan hun leren. Leerdoelen worden effectiever naarmate ze uitdagender worden geformuleerd. Onderzoekers zagen dat de prestaties van leerlingen die werkten aan uitdagende leerdoelen 250% hoger waren dan die van leerlingen met eenvoudige leerdoelen. Als leerlingen zelf invloed hebben op de leerdoelen en op de criteria die gelden voor het meten van vooruitgang zullen ze de leerdoelen beter begrijpen en wordt hun motivatie versterkt.
    Het is ook belangrijk dat leerlingen duidelijk wordt gemaakt hoe de leerdoelen worden getoetst, bij voorkeur aan de hand van voorbeelden. Ook het gebruik van peer- en self-assessment draagt bij aan succes.

Leerdoelen bij geschiedenis

Bij het vak geschiedenis is het zinvol onderscheid te maken tussen kennisdoelen en vaardigheidsdoelen. Bij kennisdoelen wordt het gedrag van leerlingen beschreven met betrekking tot de leerinhouden, bij vaardigheidsdoelen met betrekking tot de historische vakvaardigheden.

Kennisdoelen
De kennisdoelen worden afgeleid van kerndoelen en examenprogramma's en de nadere uitwerking daarvan in tussendoelen (SLO) en van de inhoud van de gebruikte methode.

Vaardigheidsdoelen
De vaardigheidsdoelen worden vooral afgeleid van de examenprogramma's en de nadere uitwerking daarvan in de syllabi (CvTE). Het gaat om:

Omgaan met tijd en historische ontwikkelingen

  • Omgaan met tijdsindelingen, periodisering en chronologie
  • Oorzaak-gevolg
  • Continuïteit en verandering


Interpreteren van het verleden

  • Standplaatsgebondenheid
  • Bron en vraagstelling


Betekenis geven aan het verleden

  • Betekenis geven aan en oordelen over het verleden

In onderstaande tabel staan documenten die bovenstaande nader uitwerken.

1. Formuleren leerdoelenHandreiking voor het formuleren van leerdoelen.
2. Handelingswerkwoorden bij leerdoelenEen overzicht van handelingswerkwoorden die gebruikt kunnen worden bij het formuleren van leerdoelen
3. Voorbeeld van een leerdoel bij het onderwerp ontdekkingsreizenEen uitgewerkt voorbeeld van een leerdoel bij het onderwerp ontdekkingsreizen

 

4. Voorbeeld van leerdoelen bij De Opstand.
Een overzicht van mogelijk kennisdoelen en vaardigheidsdoelen bij het onderwerp: 'De Opstand'.
5. KerndoelenKerndoelen beschrijven in termen van onderwijsaanbod wat de leerling in de onderbouw aangeboden moet krijgen (wettelijk verplicht). De link verwijst naar de kerndoelen.
6. Tussendoelen vmbo onderbouwTussendoelen beschrijven welke kennis en vaardigheden een leerling nodig heeft om goed voorbereid te zijn op de bovenbouw, of om een vak juist af te sluiten in de onderbouw.
Tussendoelen zijn suggestief en dus niet wettelijk verplicht. De link verwijst naar de tussendoelen.
7. Tussendoelen havo/vwo onderbouwTussendoelen beschrijven welke kennis en vaardigheden een leerling nodig heeft om goed voorbereid te zijn op de bovenbouw, of om een vak juist af te sluiten in de onderbouw.
Tussendoelen zijn suggestief en dus niet wettelijk verplicht. De link verwijst naar de tussendoelen.